انوار درخشان (2)
آشنایى با زیارتگاههاى بانوان‏

غلامرضا گلى‏زواره‏

امامزاده صفورا

مدفونِ در این بنا را بانویى از اولاد حضرت على(ع) ذکر کرده‏اند. بارگاه مذکور در قم، خیابان خاکفرج، جنب امامزاده شاهزاده احمد واقع است. بنایى است بُرجى به قطر و ارتفاع ده متر که بر فراز آن گنبدى عرقچینى و آجرى ساخته‏اند. طرح و نقشه بنا از درون به صورت فضاى مربعى به ابعاد شش متر در شش متر است که در ارتفاع دو مترى در چهارگوشه آن نیم‏طاقى بالا آورده صورت ساختمان را به هشت‏ضلعى نامحسوس و سپس فلکه‏اى تبدیل کرده و پاتاق گنبد را بر آن نهاده‏اند. جدار بنا از داخل، سفیدکارى گردیده اما فاقد تزئینات گچ‏بُرى و کاشى‏کارى است. مرقد، جدارى گچى دارد.(1)

بارگاه خدیجه‏خاتون‏

این بقعه در سى کیلومترى جنوب قم و چند کیلومترى راه قم - اصفهان در آبادى خدیجه‏خاتون قرار گرفته است. منابع تاریخى و کتب نسب‏نامه‏اى، خدیجه‏خاتون را از دختران امام صادق(ع) دانسته‏اند. این بنا را غیاث‏الدین امیر محمد فرزند محمد فرزند خواجه على صفى - امیر بزرگ خاندان على صفى - به سال 770ه.ق، بنیاد نهاده است.
نماى خارجى بنا، چند مترى سنگ‏چین و پس از آن گنبد برجى هرمى است که قاعده مُضلّع آن آجرى مى‏باشد.
نماى داخلى از سطح زمین تا سه متر چهارگوشه با دو درگاه ورودى در شمال و جنوب و دو صفه در شرق و غرب است که در بالا با پیش آمدن گوشواره‏ها در زوایا، هشت گوشه و به شانزده‏ضلعى با چهار نورگیر در جهات اصلى دگرگون شده و پس از آن، سقف گنبدى بنا با بلندى پیرامون یازده متر از سطح زمین قرار دارد.
در مرکز سقف، شمسه‏اى از گُل و بوته گچ‏برى شده که گرداگرد آن میان دو حاشیه زنجیره‏اى چند سانتى با نام «محمد» و نقش و نگار کتیبه‏اى با این متن است: بسم‏اللَّه الرحمن الرحیم شهد اللَّه انه لا اله الا هو و الملائکة و اولو العلم قائماً بالقسطِ لا اله الا هو العزیز الحکیم.
بَدَنه سقف تا بالاى نخستین کتیبه سراسرى با کنده‏کارى و ملاطسازى گچى آراسته شده و هشت شکل هندسى بزرگ با کناره‏ها و حواشى گچ‏برى از نام «محمد» بر آن رسم گردیده است.
متن نخستین کتیبه سراسرى که در گلوبند بقعه به خط کوفى میان دو حاشیه گچ‏برى شده، سوره حمد است. پس از آن بدنه تمام‏نماى دوازده‏گانه شانزده‏ضلعى با کنده‏کارى گچى و گرداگرد آنها چهار نورگیر با حاشیه‏اى زنجیره‏اى از نقش و نگار و در یکى دو بدنه با نام «محمد» آراسته شده و پس از آن در آغاز قسمت هشت‏گوشه دومین کتیبه سراسرى بنا به خط ثلث برجسته در زمینه گل و بوته که نام بانى در آن آمده گچ‏برى شده است، کتیبه‏هاى دیگرى نیز در این بقعه قابل مشاهده است.(2)

بقعه خدیجه‏خاتون‏

این مکان زیارتى در حوالى قم بر سر راه این شهر به آبادى سراجه و در شرق امامزاده طیّب و طاهر و یک کیلومترى آن واقع است. در این بقعه علاوه بر خدیجه‏خاتون، دو مرد و چهار زن دیگر دفن شده‏اند که همگى از احفاد امام کاظم(ع) هستند.
بناى این زیارتگاه به صورت هشت‏ضلعى از داخل و خارج به دهانه 5 و ارتفاع 6 متر است که در هر ضلعى صفه‏اى محرابى به دهانه یک و ارتفاع سه متر احداث گردیده است. دو صفه شرقى و غربى درگاه ورودى بقعه است. جدار بقعه از درون سفیدکارى گردیده و از جلوه‏هاى گچ‏برى و کاشى‏کارى عارى است. اگر چه بناى مورد اشاره، قدمت چندانى ندارد اما از آثار قدیم سه قطعه لوح کاشى روى مرقد قرار گرفته که البته قطعه میانى آن اکنون نیست و به نظر مى‏رسد این مجموعه به قرون هفتم و هشتم تعلق داشته باشد.(3)

حلیمه‏خاتون و ستیه‏خاتون‏

این بنا در میانه آبادى دستجرد قم، بالاى روستاى «مِیَم» در بخش شمالى امامزاده ابراهیم واقع شده است. افرادى که در این بقعه دفن گردیده‏اند دو تن از بانوان سادات سجادى به نام‏هاى حلیمه‏خاتون و ستیه‏خاتون هستند. بناى اصلى از بیرون، به صورت بُرجى از سنگ و گچ و از داخل، به صورت مربع متساوى‏الاضلاعى به دهانه شش و نیم متر و ارتفاع پنج و نیم متر است که از ارتفاع یک و نیم مترى سطح بقعه در چهار زاویه نیم‏طاقى بالا آمده و صورت بقعه از ساختمانى چندضلعى به بنایى دایره‏اى تبدیل شده است. پوشش داخلى بنا عرقچینى، جدارش سفیدکارى و عارى از تزئینات هنرى است. در مرکز بقعه ضریحى مشبّک از چوب و در وسط آن مرقدى با بدنه گچى قرار دارد. در سال 1074ه.ق، بر بناى مذکور ایوان‏هایى در چهار جهت اصلى الحاق کرده‏اند. اصل بنا، بر اساس برخى قرائن مربوط به زمان قبل از صفویه است.(4)

امامزاده باوره‏

این آرامگاه در مزرعه باوره، واقع در شش کیلومترى روستاى فُردو از توابع استان قم قرار دارد. بنا شامل دو بقعه است که در هر بقعه دو امامزاده به نام‏هاى شاهزاده محمد و حسین و حلیمه‏خاتون و زینب‏خاتون از احفاد امام کاظم(ع) مدفون هستند. پوشش این دو بقعه از نوع عرقچینى با مصالح سنگ و گچ و از آثار پیش از دوران صفویان مى‏باشد. قاعده هر دو بقعه از خارج و داخل به صورت مربع متساوى‏الاضلاعى به دهانه سه و ارتفاع هفت متر است که در هر ضلعى، شاه‏نشینى ساخته شده و پوشش گنبد عرقچینى و طاق شاه‏نشین‏ها رومى‏پوش است. در زوایاى بالاى بقعه با زدن نیم‏طاقى‏ها صورت مربع را به هشت‏ضلعى مبدل ساخته‏اند. در این بخش، هشت طاقچه وجود دارد که سه تاى آنها نورگیرند و جلوى آنها با مشبّکى گچ‏برى پوشیده است. در بالاى این طاقچه‏ها صورت بنا به فلکه‏اى تبدیل شده و با طاق پوشش رسمى‏بندى بقعه‏ها بالا آمده است. در میانه هر یک از دو بقعه دو صندوق مُنبّت روى قبور نصب گردیده که از آثار هنرى قرن یازدهم هستند.
بر روى سومین صندوق (پس از صندوق شاهزاده محمد و شاهزاده حسین)، که محل دفن حلیمه‏خاتون مى‏باشد بعد از صلوات کبیره، عبارتِ: به تاریخ غّره شهر جمادى‏الاول سنه اثنتین و ثلاثین و الف (1032ه.ق) من الهجرة النبویه صلى‏اللَّه علیه و آله و سلم العبد نوراللَّه بن‏حبیب‏اللَّه، نگاشته شده است. بر روى چهارمین صندوق (نصب بر مرقد زینب‏خاتون) بعد از صلوات بر معصومین، نام بانیان دیده مى‏شود. در جهت شمالى امامزاده ایوانى قدیمى از سنگ و گچ با جدار سفیدکارى است. دو لنگه در مُنبّت قدیمى در مدخل بقعه و زیر ایوان نصب شده که تاریخ ساخت آن به دلیل سوختگى مشخص نیست اما شواهد مبیّن آن است که همزمان با ساختن صندوق، این درها ساخته شده‏اند.(5)

امامزاده ستى‏زینب‏

در جهت شمال غربى و بیرون آبادى صَرْمْ واقع در جنوب قم، امامزاده‏اى است که مدفن سه تن به اسامى سلطان محمود و شاهزاده سلیمان از احفاد امام سجاد(ع) و یک زن به نام ستى‏زینب از نوادگان امام کاظم(ع) است. این بنا از بیرون هشت‏ضلعى و از داخل به صورت مربعى متساوى‏الاضلاع به طول پنج و ارتفاع هشت متر است که در هر ضلع آن شاه‏نشینى ساخته شده است. در جانب شرقى و شمالى بقعه، ایوانى ساده و در جهت جنوبى آن رواقى چشمه‏پوش و مرکب از سه قسمت است. مصالح به کار رفته در این بقعه آجر است اما نماى داخلى گچ‏کارى شده است.(6)

پى‏نوشتها:
1) تربت پاکان، ج‏2، ص‏87؛ گنجینه آثار قم، فیض، ج‏2، ص‏288.
2) بناهاى آرامگاهى، پژوهشگاه فرهنگ و هنر اسلامى، ص‏273.
3) دائرةالمعارف بناهاى تاریخى ایران در دوره اسلامى، ج‏2، (بناهاى آرامگاهى)، ص‏273.
4) تربت پاکان، ج‏2، ص‏175؛ گنجینه آثار قم، ج‏2، ص‏659.
5) بناهاى آرامگاهى، ص‏105.
6) گنجینه آثار تاریخى قم، ج‏2، ص‏587 - 586.