انوار درخشان (5)
آشنایى با زیارتگاههاى بانوان‏

غلامرضا گلى‏زواره‏

امامزاده ربیعه‏خاتون‏

بناى این مکان زیارتى در چند صد مترى مسجد جامع اشترجان اصفهان قرار دارد و داراى شبستان گنبددار مربعى است که دیوارهاى آن از خشت مخلوط با سنگریزه و کاه ساخته و با گِل بندکشى شده است.
روى دیوارها را اندود کاهگلى به ضخامت چهار سانتى‏متر و روى آن را اندود گچى به ضخامت یک سانتى‏متر پوشانیده است. این بنا از نظر مصالح ساختمانى و تزئینات به مسجد جامع اشترجان شباهت دارد. دیوارهاى امامزاده و اتاق گنبد مسجد از خشت ساخته شده است. در امامزاده تزئینات چند رگه گچى محدود به فرورفتگى دیوار و محراب است در حالى که در مسجد تزئینات چندرنگى مزبور سراسر صفحه اتاق گنبد را فرا گرفته است. کتیبه‏هاى موجود نشان مى‏دهد که ساختمان امامزاده، هفت سال قبل از مسجد تکمیل شده است. تا چندى قبل اتاق گنبد به دلیل نداشتن سقف در معرض عوامل مخرّب جوّى بود تا اینکه نسبت به تعمیر آن اقدام شد. قسمت خارجى دیواره محراب با آجر روکشى گشت و زوایاى اتاق و نقاط وسط دیوارهاى شرقى و غربى با جرزهاى آجرى که سقف جدید را نگاه داشته، پر شد.(1)

بقعه سیده‏خاتون‏

در شمال شرقى شهرضا (قمشه) در استان اصفهان بقعه‏اى قرار دارد که بانویى به نام سیده‏خاتون در آن مدفون است. آرامگاه مزبور صحن وسیعى دارد که در اطرافش اتاق‏هاى متعددى ساخته‏اند و خود بقعه داراى حرم و ضریحى ساده است. در داخل حرم و در حدّ شرقى آن مکان دیگرى است که دو قبر در آن واقع شده که دو تن از افراد آل‏مظفر در آنها دفن شده‏اند.(2)

بقعه و گنبد چهل‏دختران‏

در شهر کاشان، در غرب صحن امامزاده سلطان میراحمد به فاصله یکصد متر گنبد آجرى مرتفع و کهن چهل‏دختران واقع است که شکل خارجى آن داراى یک سبک مغولى نظیر گنبد خانقاه شیخ علاءالدوله سمنانى است. ساقه این گنبد از داخل بر پایه‏هاى ضخیمى استوار گشته که رأس آنها به هشت طاق کوچک جناغى منتهى مى‏گردد و سقف مدور گنبد روى این قاعده کثیرالاضلاع قرار گرفته است. در وسط سقف نیز تزئینى گرد از کاشى‏هاى معرّق ساخته شده که سالم باقى مانده است. در بدنه هر یک از چهار جانب اصلى بنا هم روزنه‏اى براى روشنایى تعبیه شده است. پوشش آجرى نماى بیرونى گنبد دچار آسیب‏هاى جدّى مى‏باشد.(3)

گنبدهاى سنگى چهل‏دختران‏

در قبرستان قدیمى توران‏پشت پشت‏کوه در هفتاد و دو کیلومترى یزد بر بالاى تپه مشرف به ده چهار بقعه گنبدمانند به رسم و شیوه معمارى نواحى شمالى ایران و نظیر گنبد على ابرقو برپا بوده که برخى از آنها رو به ویرانى رفته‏اند. این گنبدها از آثار معمارى قرن ششم یا هفتم هجرى هستند. یکى از این گنبدها به بقعه چهل‏دختران موسوم مى‏باشد که بنایى سنگى و هشت‏ضلعى است که گنبدى بلند از سنگ داشته است.(4) مى‏گویند در این گنبد چهل دختر دفن گردیده‏اند که از نسبت و نام آنان مدرکى در دسترس نمى‏باشد.

امامزاده خدیجه‏خاتون‏

این بناى زیارتى در مهرجرد میبد یزد قرار دارد که سردر ورودى آن تجدید بنا شده و دو گلدسته بر آن الحاق کرده‏اند. محوطه امامزاده نسبتاً وسیع بوده و غلام‏گردشى (راهروى) در سه طرف بقعه تعبیه شده است. به سطح درونى سقف گنبد، نقاشى باقى‏مانده از دوران قاجاریه دیده مى‏شود. در این بنا، دو تخته سنگ قبر دیده مى‏شود، یکى در پیش اتاق زیارتگاه به ابعاد 32*36 سانتى‏متر نصب گشته و به خط نسخ بر آن این عبارت نوشته شده است: اللَّه‏اکبر، وفات خاتون مرحومه سعیده ستیره صالحه بى‏بى‏یادگارخاتون بنت صاحب اعظم خواجه نصیرالدین على فى رمضان سنة احدى و ثلثین و ثمان مئة [831ه.ق‏]. سنگ دیگر بر دیوار طرف دست چپ همین اتاق به رنگ نخودى و به اندازه 33*33 سانتى‏متر از نوع سنگ‏هاى قرن ششم این منطقه نصب شده است که به دلیل تراش بد و فرسایش، قابل خواندن نیست.(5)

امامزاده بى‏بى‏علیّه‏خاتون‏

این بناى زیارتى در حاشیه روستاى باشتین و در چهل کیلومترى غرب سبزوار واقع است. اهالى، مدفون در بقعه را خواهر على بن‏موسى‏الرضا(ع) معرفى کرده‏اند. ساختمان امامزاده، دوازده‏تَرک بوده که توسط حیاطى وسیع محصور گردیده است. مصالح نخستین و اصلى بنا خشت بوده است ولى در سنوات اخیر، این مصالح را دگرگون ساخته و بنا را با آجر و سیمان بازسازى کرده‏اند. هر یک از تَرک‏ها از داخل داراى طاق‏نماهاى تزئینى به بلندى 5/2 متر است. بر روى این دوازده‏تَرک به کمک گوشواره‏هاى موجود گنبدى احداث کرده‏اند که در سال‏هاى اخیر مرمت گردیده که بلندى آن به پانزده متر مى‏رسد. برخى اجزاء از قبیل نیم‏ستون‏هاى طرفین ایوان ورودى از همان طرح قدیمى بازمانده است ولى تعویض مصالح، لطمه شدیدى به اصالت بنا وارد ساخته است. در اطراف حیاط امامزاده غرفه‏هایى ساخته‏اند که محل اسکان و استراحت زائرین است. بناى اولیه امامزاده از آثار معمارى قبل از روى کارآمدن صفویه به شمار مى‏آید.(6)

امامزاده صفیه‏خاتون‏

این آرامگاه در آبادى درجزین از توابع شهرستان رَزَن استان همدان، در جانب مشرق راه ارتباطى همدان - قزوین و هفت کیلومترى مرکز استان (همدان) قرار دارد. این امامزاده همچنین در سه کیلومترى امامزاده اظهر و مجاور دهکده نیگى‏قلعه واقع است و بدین جهت امامزاده نیگى‏قلعه هم نامیده مى‏شود. به آرامگاه هود نیز معروف مى‏باشد. این بنا، بُرج دوازده‏ضلعى خوش‏تناسبى است که امروزه انسجام خود را از دست داده است. به نظر مى‏رسد گنبد بیرونى بنا فرو ریخته و تنها سقف ضربى آن باقى و آشکار است. به هنگام عمران بنا تزئینات آجرى، کاشى‏کارى معرّق و معقلى به رنگ‏هاى لاجوردى و فیروزه‏اى و سفید به همراه خطوط کوفى با کاشى فیروزه‏اى‏رنگ در حاشیه اطراف طاق‏نماهاى خارجى و پشت بغل‏هاى آن جلوه‏گرى مى‏کرده است که اکنون جز آثار ناچیزى از آنها، چیز دیگرى بر جاى نیست. شیوه معمارى و سبک‏هاى هنرى بنا، قدمتش را به قرن هشتم هجرى مى‏رساند. این بنا به شماره 367 به ثبت تاریخى رسیده است.(7)

بقعه خاتم امامزاده‏

این بنا در محله چرنداب تبریز واقع است که در اصل مسجدى با سقف و ستون چوبى و پنجره‏هایى در چهار جهت بوده است. در شرق آن دو اتاق تو در تو قرار داشته که در یکى از آنها صورت سه قبر وجود دارد. این مسجد به طور کامل بازسازى شده و از آثار کهن آن پنجره‏هاى چوبى مشبّک میان مسجد و مقبره باقى مانده که زیبایى و جلوه هنرى آن درخور تحسین است. دیوار حد فاصل میان دو اتاق را برداشته‏اند.
مردم بر این باورند که در این بقعه حلیمه‏خاتون - خواهر امام رضا(ع) - و دو کنیزش دفن گردیده‏اند اما پژوهشگران محلى از جمله مرحوم کارنگ احتمال داده است این بقعه باید از امام ابومنصور محمد بن‏اسعد بن‏محمد بن‏حسین عطار طوسى معروف به امام حفده باشد که فقیهى فاضل، واعظى فصیح و اصولى بوده که در اواخر قرن ششم هجرى (سال 571ه.ق یا 573ه.ق) در تبریز رحلت نموده است.(8)

بقعه خواهر امام‏

این مکان در محله خواهر امام شهر رشت قرار دارد. بناى اصلى، هشت‏ضلعى و طول هر ضلع سه متر و نیم است. در چهار جانب اصلى، چهار درب دارد. درهاى شرقى و غربى به دو ایوان و درِ شمالى به مسجد راه دارد. درِ جنوبى، ورودى اصلى بقعه است که از ایوانى مُجلل و ارتفاع گرفته از اطراف، به صحن بقعه مى‏رود. در میان چهار ضلع دیگر طاق نمامانندى بنا کرده‏اند. صندوق و ضریح چوبى آن را در سال 1343ه.ش، به ضریحى آهنین تبدیل نموده و شیشه‏هاى سبزرنگ در آلات فلزى آن نصب کرده‏اند. از داخل بر دور گنبد که سقف اصلى بقعه است با خط نستعلیق سفید بر زمینه آبى، آیات و مطالبى را که تاریخش 1306ه.ق است نوشته‏اند. ایوان جلوى بقعه به طول 20 و عرض 5/4 متر مى‏باشد. دَر درِ وسط، سرسراى آن است که از داخلش به سوى درِ اصلى بقعه مى‏روند. سقف ایوان و سرسرا لمبه‏کوبى (تخته‏هاى‏
پهن و بلندى که روى واشان [تیرهاى چوبى سقف‏] مى‏کوبند) با درزپوش خطدار است و توسط چهار ستون بزرگ نگهدارى مى‏شود. سردرِ ورودى حیاط بقعه خواهر امام از آجرهاى لعابدار چیده شده و ابیاتى به تاریخ 1290ه.ق بر آن نوشته‏اند.(9)

امامزاده سکینه‏خاتون‏

این آرامگاه در نواحى مرکزى شهر سارى قرار دارد. قدمت معمارى بنا به اواسط قرن نهم هجرى مى‏رسد. در بقعه مذکور سه نفر به اسامى ذیل دفن شده‏اند: امامزاده یحیى فرزند امام کاظم(ع)، برادرش حسین بن‏موسى بن‏حعفر(ع) و خواهر آن دو، سکینه‏خاتون. ساختمان امامزاده بُرجى استوانه‏اى با گنبد هرمى چندضلعى به ارتفاع حدود بیست متر است که مدخل آن در سمت شرق قرار دارد. در زیر پاکار گنبد، حاشیه‏اى تزئینى و مقرنس دیده مى‏شود. سطح بیرونى گنبد ساده و عارى از تزئینات هنرى مى‏باشد. صندوقى مشبّک و چوبین در درون بقعه مى‏باشد که نام بانى، کاتب و سازندگان آن به تاریخ 849ه.ق بر آن مشاهده مى‏شود. این بنا به شماره 211 به ثبت تاریخى رسیده است.(10) ادامه دارد.

پى‏نوشتها:
1) معمارى ایران در عصر ایلخانان، دونالدو یلبر، ترجمه عبداللَّه فریاد، ص‏150.
2) تاریخ شهرضا، مسیح‏اللَّه جمالى، ص‏142 - 141.
3) مجله اثر،شماره 20، ص‏75.
بناهاى تاریخى کاشان، حسین فرخ‏یار، ص‏63؛ آثار تاریخى شهرستان‏هاى کاشان و نطنز، حسن نراقى، ص‏270 - 269.
4) سه بناى یادبود سنگى از دوران سلجوقى، احمد پارساى قدس، مجله هنر و مردم، شماره 185 - 184؛ یادگارهاى یزد، ایرج افشار، ج‏1، ص‏275.
5) یادگارهاى یزد، ج‏1، ص‏94 - 93؛ بناهاى آرامگاهى، ص‏117.
6) آثار باستانى و معمارى بقاع متبرکه اطراف شهرستان سبزوار و اسفراین، حسن قراخانى، ص‏44.
7) بناهاى آرامگاهى، ص‏178 و 219.
8) دائرةالمعارف تشیّع، ج‏3، ص‏336؛ آثار باستانى آذربایجان، عبدالعلى کارنگ، ص‏120 - 117.
9) از آستارا تا استرآباد، دکتر منوچهر ستوده، ج‏1، ص‏296 - 294.
10) همان، ج‏4، ص‏535 - 532.