نویسنده

 

پوزش‏خواهى و پوزش‏پذیرى‏

احمد حیدرى‏

ما انسان‏ها هیچ کدام - جز معصومان(ع) و اندکى انسان‏هاى وارسته - از خطا، اشتباه، ظلم و حق‏کشى در امان نیستیم. در همه صحنه‏ها از جمله زندگى خانوادگى، هر کدام از ما نسبت به همسر، فرزندان، پدر و مادر یا اطرافیان، آگاهانه یا ناآگاهانه زورگویى مى‏کنیم، ظلم مى‏کنیم و در انجام وظیفه‏اى که نسبت به آنان داریم کوتاهى یا تقصیر مى‏ورزیم. قصور و تقصیرها است که منشأ اختلاف شده، دلخورى و دل‏چرکینى بار آورده، صفاى زندگى را از بین برده و گاهى به جاهاى باریک مى‏کشاند. براى اینکه در زندگى موفق بوده، بتوانیم نابسامانى‏ها را از بین برده، صفا و صمیمیت در زندگى ایجاد کنیم لازم است به چند نکته مهم در این زمینه اهتمام ورزیم:
1- عذرخواهى و پوزش‏طلبى کارى خلاف میل آدمى و مشکل است. متأسفانه برترى‏طلبى و غرور بسیارى از افراد به آنان اجازه پوزش‏طلبى به هنگام اشتباه را نمى‏دهد؛ اما پسندیده است سفارش امام على(ع) را آویزه گوش‏مان قرار دهیم:
از کارى که اگر در باره آن از تو سؤال کنند، مجبور شوى انجامش را انکار کنى یا از آن پوزش بخواهى، دورى کن و آبرو و شخصیت خود را در معرض تیر سهمگین شماتت دیگران قرار مده.(1)
2- خود را همیشه نسبت به انجام وظیفه بندگى در ارتباط با پروردگار و انجام وظیفه ایمانى و انسانى نسبت به بندگان خدا به ویژه اعضاى خانواده (که وظیفه در برابر آنان بسیار سنگین است) مقصر بشمار و بدهکار بدان.
اگر مرد خانواده باشى، وظیفه سرپرستى را نیکو انجام ده که بسیار سنگین است و چه کم هستند مردانى که از اداى حق آن برآمده باشند؛ اگر زن خانواده هستى بدان که وظیفه نیکوهمسرى کردن نسبت به شوهر و نیکومادرى کردن نسبت به فرزندانت را دارى که بسیار سنگین مى‏باشد. اگر فرزند خانواده هستى نسبت به پدر و مادرت اداى سپاس و تشکر را وظیفه دارى، آن هم شکرى در مرتبه پس از شکرگزارى خداوند، و کدام انسانى از حق سپاسگزارى پدر و مادر (که در پى حق شکر خداست) برمى‏آید؟!

آرى، هر کدام از ما با اندک توجهى مى‏فهمیم که نسبت به اطرافیان خود بسیار بدهکاریم و اندک‏اند کسانى که همه حقوق اطرافیان و وظایفى را که نسبت به آنها دارند، انجام داده باشند.
3- اگر خود را نسبت به اطرافیان بدهکار دانستیم و جلب رضاى بندگان خدا را موجب جلب رضاى پروردگار دیدیم، آنگاه تکبّر و گردن‏کشى از ما دور گشته، عذرخواهى و پوزش‏طلبى بر ما آسان مى‏گردد. پوزش‏طلبى، برکات فراوانى در زمینه‏هاى مختلف بخصوص در خانواده بار خواهد آورد. وقتى همسر - زن یا شوهر - و فرزندان و اطرافیان با پوزش‏خواهى ما روبه‏رو مى‏شوند، کدورت‏هایى که از ما به دل گرفته‏اند، پاک مى‏گردد و شکوفه‏هاى محبت نسبت به ما در قلب‏شان شکوفا مى‏شود، نیز رایحه خوش عشق و همگرایى تمام فضاى خانه را پر خواهد کرد و محیط خانواده رنگ و بوى بهشت مى‏گیرد، چنان که اهل خانه، صفت بهشتیان که نسبت به یکدیگر هیچ گونه کینه و نفرتى ندارند و به همدیگر عشق مى‏ورزند؛ پیدا مى‏کنند.

4- در عین اینکه باید خود را نسبت به دیگران و بخصوص خانواده بدهکار بدانیم، باید از آنان طلبکار و متوقع نباشیم حتى کارهایشان را توجیه مثبت کنیم. به سخن زیباى امام على(ع) توجه کنید:
«خودت را وادار کن هنگام جرم و تقصیر برادرت در حق تو، به حدى برایش عذر بتراشى گویا تو بنده او و او ولىّ‏نعمت توست.»(2)
براى اینکه راحت بتوانیم دیگران را معذور بدانیم، باید انتظارات خود را کم کنیم. وقتى انتظارات ما فروکش کرد و مانند بنده نسبت به مولایش شدیم که از او هیچ انتظارى ندارد، طبیعى است راحت مى‏توانیم از خطاهاى دیگران چشم بپوشیم و آنان را معذور بشماریم؛ اما اگر انتظارات ما زیاد بود، همیشه دیگران را بدهکار خود مى‏دانیم و از آنان انتظار داشته، هر چه در خدمت ما کوشا باشند، باز آنان را مقصر دانسته و از آنان ناراضى خواهیم بود.

5- هر گاه یکى از اطرافیان ما آگاهانه یا ناآگاهانه نسبت به ما خطایى مرتکب شد و عذرخواهى کرد، عذر او را بپذیریم حتى اگر نشانه‏هاى فراوانى بر دروغین بودن عذرخواهى او وجود داشته باشد. با پذیرفتن عذر او، گذشت و بزرگوارى خود را نشان مى‏دهیم، نیز حُسن نظر و خوش‏بینى‏مان را اثبات مى‏کنیم. ما موظف به خوش‏بینى هستیم و باید بندگان خدا را راستگو و درستکار بدانیم و با گذشتِ خود، آنان را رهین بزرگوارى خود کنیم. امام سجاد(ع) مى‏فرماید:
هر گاه کسى از شما عذرخواهى کرد، حتماً عذر او را بپذیرید، اگر چه بدانید دروغ مى‏گوید.(3)

اشتباهات دیگران را همچون خطاهاى خود ببخش!

عذرپذیرى از مؤمن به حدى اهمیت دارد که رسول خدا(ص) فرمود: «هر کس عذر برادر دینى‏اش را نپذیرد، گرچه اگر او را در عذرخواهى صادق نداند، به شفاعت ما نمى‏رسد و بر حوض کوثر وارد نمى‏گردد.»(4)

پوزش‏خواهى و عذرپذیرى از بزرگ‏ترین اسباب محبت‏آور در خانواده است. اگر هر یک از افراد خانواده این ویژگى و خصلت ارزشمند را داشته باشد، چشمه‏هاى محبت در خانواده خواهد جوشید و کدورت‏ها از بین خواهد رفت.
به امید آنکه جریان گرم محبت، همه کدورت‏ها و نفرت‏ها را بزداید و صمیمیت جایگزین آن گردد.

پى‏نوشتها: -
1) نهج‏البلاغه، نامه 69 «و احْذرْ کلَّ عملٍ یعملُ به فى السرّ و یُستحیى‏ منه فى العلانیة و احْذرْ کلَّ عملٍ إذا سئل عنه صاحبه أنکره أو اعْتذر منه و لا تجعلْ عِرضک غرضاً لنبال القوم».
2) همان، نامه 31.
3) میزان‏الحکمه، ج‏6، ص‏111.
4) همان، ص‏112.