نویسنده

 

روده تحریک‏پذیر و عصبى و بیمارى‏هاى التهابى روده‏

دکتر حسین برهانى‏

اضطراب و استرس‏هاى روانى در بسیارى از مردم منجر به بروز بیمارى‏هاى جسمى مى‏شود. یکى از مهم‏ترین دستگاههاى بدن که دچار چنین وضعى مى‏گردد، سیستم گوارش است. سندروم روده تحریک‏پذیر از جمله مشکلات افرادى است که استرس‏پذیر و مضطرب هستند. روده تحریک‏پذیر را اصطلاحاً «IBS» مى‏گویند. «IBS» با علایمى از قبیل دردشکم و دل‏پیچه همراه است. بیمار مکرراً دچار اسهال و یبوست مى‏شود. ترشحات جدار روده بخصوص روده بزرگ «کولون» زیاد مى‏شود و بیمار از نفخ شکم، حالت تهوع و بى‏اشتهایى شکایت مى‏کند. در شرح حال این بیماران، دوره‏هایى از افسردگى و اضطراب وجود دارد، به طورى که نشانه‏هاى اضطراب را در چهره و حرکات بیمار مى‏توان مشاهده کرد. به همین خاطر به سندروم روده تحریک‏پذیر در بعضى کتاب‏هاى بیمارى «سوء هضم عصبى» گفته مى‏شود.

علت ایجاد سندروم روده تحریک‏پذیر یا «IBS» چیست؟

سه عامل اصلى در ایجاد روده عصبى و تحریک‏پذیر دخالت دارند:
1- استرس و اضطراب در بعضى اشخاص باعث تحریک سیستم گوارشى بخصوص «کولون» مى‏شود. البته روشن است که همه مردم در رویارویى با استرس و اضطراب دچار روده عصبى و تحریک‏پذیر نمى‏شوند. یک احتمال این است افرادى که دچار تحریک‏پذیرى گوارشى مى‏شوند داراى زمینه آسیب‏پذیرى بیشترى در سیستم گوارشى مى‏باشند.
2- جدار «کولون» یا روده بزرگ در این اشخاص دچار تغییراتى مى‏شود.
3- غذاهاى کم‏حجم و کم‏تفاله نیز جزء عوامل کمک‏کننده روده تحریک‏پذیر مى‏باشند. همچنین اشخاصى که بعضى آنزیم‏ها از جمله «لاکتاز» را کم دارند ممکن است با خوردن شیر و سایر مواد غذایى محتوى قند لاکتوز دچار تحریک‏پذیرى روده و اسهال شوند.
در مورد این بیماران باید به یک موضوع اساسى توجه کرد و آن بررسى و رد علل عضوى و کاملاً جسمى بیمارى است. بیماران مبتلا به روده تحریک‏پذیر براى رفع مشکل خود مکرر از ملیّن یا مسهل و گاه آنتى‏بیوتیک استفاده مى‏کنند چون اغلب دچار یبوست و اسهال متناوب هستند. در شرح حال بیماران، سابقه عصبى بودن و اختلالات هیجانى وجود دارد. دیگر نشانه‏هاى بیماران متغیر است اما مهم‏ترین علایم آنها تهوع و استفراغ، بى‏اشتهایى، بدبویى دهان، ترشى معده و نفخ شکم مى‏باشد. در اغلب موارد دردها و کرامپ‏هاى شکمى به صورت دل‏پیچه و اسهال و یبوست پیدا مى‏شود. به دلیل اینکه این مشکل عودکننده است، بیمار مبتلا دچار حالات هیستریک و افسردگى هم مى‏شود، گرچه این اشخاص زمینه اضطراب و عصبانیت را دارند.
مشکل اسهال گاهى آنقدر شدید است که حتى بیمار را از خواب عمیق بیدار مى‏کند، بنابراین بیدار شدن ناگهانى از خواب با احساس فوریت براى اجابت مزاج به صورت اسهال، یکى از نشانه‏هاى سندروم روده تحریک‏پذیر است.
در بررسى و معاینه این گونه بیماران بایستى به سابقه وجود اضطراب و عصبانیت و یا افسردگى توجه شود اما نباید از معاینه شکم و آزمایش‏ها غفلت کرد. در معاینه شکم، حساسیت و درد متغیر است. پزشک باید نقاط حساس شکم بخصوص مربوط به محل آپاندیس را معاینه کند. همچنین آزمایش شمارش گلبول‏هاى سفید و آزمایش کامل ادرار به عمل آید که معمولاً در این گونه موارد مشکل خاصى وجود ندارد. آزمایش کامل مدفوع از نظر وجود خون مخفى، انگل و یا باکترى‏هاى بیمارى‏زا باید بررسى و انجام شود.

درمان بیماران مبتلا به سندروم روده تحریک‏پذیر

پس از اینکه براى پزشک مشخص شد که بیمارى شکم حاد مطرح نیست با توجه به شرح حال و علایم بالینى مى‏توان درمان را شروع کرد.
1- رژیم غذایى: با وجودى که نمى‏توان رژیم غذایى یکسانى براى بیماران تجویز کرد اما توصیه مى‏شود این گونه بیماران لااقل براى مدتى شیر را از غذاى روزانه خود حذف کنند. همچنین به طور تجربى دیده شده که این افراد نسبت به ادویه، فلفل، بادمجان و مواد غذایى خام حساس‏ترند، بنابراین توصیه مى‏شود که بیشتر از غذاها و سبزیجات پخته و آب‏پز استفاده کنند. بعضى از این بیماران به مواد غذایى با سلولز و فیبرهاى گیاهى از قبیل سبزیجات بهتر پاسخ مى‏دهند.
2- نظم در خواب و تغذیه: مشاهده شده است اگر چنین بیمارانى داراى برنامه خواب و بیدارى و تغذیه منظم باشند و از افراط و تفریط خوددارى کنند، به مرور از شدت ناراحتى‏شان کاسته مى‏شود.
3- ورزش و تفریحات سالم: این کار نقش بسیار مؤثرى در کاهش علایم ناراحتى و بهبودى بیماران دارد.
4- تلاش براى رسیدن به آرامش و کنترل استرس‏هاى محیطى: مسلّماً آرامش به خودى خود برقرار نمى‏شود؛ آرامش را باید به دست آورد. با دورى از درگیر شدن با جزئیات تنش‏زا، اصلاح روابط بین فردى، کنترل خشم و ابراز محبت مى‏توان به آرامش نسبى دست پیدا کرد. در محیط خانواده و حتى در محیط کار و اجتماع به عنوان یک دستور عمل کلى براى برقرارى آرامش باید از بهانه‏گیرى، مؤاخذه و بازخواست مکرر، امر و نهى، عصبانیت و پرخاشگرى جداً دورى شود. گاهى روان‏درمانى مى‏تواند مؤثر واقع شود.
5- از کشیدن سیگار و استعمال مواد مخدر و مصرف الکل باید خوددارى کرد.
6- در اغلب موارد تجویز داروهاى آرامبخش و ضد اضطراب و آنتى‏اسپاسم ضرورى است.
7- مصرف بعضى از داروهاى گیاهى نظیر موسیلاژ «اسفرزه» نیز مى‏تواند در بهبود بیمار مؤثر واقع شود.